Γονική μέριμνα-επιμέλεια-επικοινωνία

Το νέο οικογενειακό δίκαιο που αφορά και στα ανήλικα τέκνα και στο άυλο διαζύγιο, καθώς και σε άλλα επί μέρους θέματα, ψηφίστηκε πρόσφατα με τον νόμο 4800/2021 «Μεταρρυθμίσεις αναφορικά με τις σχέσεις γονέων και τέκνων, άλλα ζητήματα οικογενειακού δικαίου και λοιπές επείγουσες διατάξεις». Ο νόμος δημοσιεύθηκε στις 21.05.2021 στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ Α΄81).

Επί του παρόντος θα ασχοληθούμε με τις κυριότερες διατάξεις του Αστικού Κώδικα (ΑΚ) για τη γονική μέριμνα, την επιμέλεια και την επικοινωνία, καθώς και με τα σχετικά ζητήματα που αφορούν τα παιδιά.

Καταρχάς, τι είναι η γονική μέριμνα, η επιμέλεια και η επικοινωνία;

Με απλά λόγια, η γονική μέριμνα περιλαμβάνει τα πάντα που αφορούν στο παιδί και ασκείται από κοινού και ΕΞΙΣΟΥ από τους δύο γονείς, δηλαδή ανεξάρτητα από το ποιος έχει το παιδί στο σπίτι του:

• Άρθρο 1510– Γονική μέριμνα

«Η μέριμνα για το ανήλικο τέκνο είναι καθήκον και δικαίωμα των γονέων (γονική μέριμνα), οι οποίοι την ασκούν από κοινού και εξίσου. Η γονική μέριμνα περιλαμβάνει την επιμέλεια του προσώπου, τη διοίκηση της περιουσίας και την εκπροσώπηση του τέκνου σε κάθε υπόθεση ή δικαιοπραξία ή δίκη, που αφορούν το πρόσωπο ή την περιουσία του…»

Δηλαδή, η γονική μέριμνα είναι το σύνολο της φροντίδας και της ευθύνης που απαιτείται για την ισορροπημένη ανάπτυξη ενός παιδιού. Περιλαμβάνει τα θέματα της καθημερινότητας, της υγείας, της εκπαίδευσης, της διαχείρισης της περιουσίας, του ονόματος, του θρησκεύματος, της διατροφής, της ένδυσης, της κοινωνικοποίησης κι οτιδήποτε άλλο.

Η επιμέλεια του ανηλίκου ασκείται –εάν υπάρχει διάσταση-χωρισμός των γονέων μετά από συμφωνία των γονέων ή απόφαση δικαστηρίου από τον ένα γονέα. Εάν δεν υπάρχει γονέας ή η επιμέλεια δεν ασκείται κατάλληλα από τους γονείς, ανατίθεται σε τρίτο πρόσωπο. Επιμέλεια, δηλαδή αυξημένη ευθύνη κι υποχρεώσεις –επομένως και σχετικά δικαιώματα-, έχει ο γονέας με τον οποίο βασικά κατοικεί το τέκνο, ενώ ο άλλος γονέας έχει το δικαίωμα επικοινωνίας με αυτό καθώς και ευθύνη της γενικότερης γονικής μέριμνας. Συγκεκριμένα:

• Άρθρο 1518 – Επιμέλεια του προσώπου

«Η επιμέλεια του προσώπου του τέκνου περιλαμβάνει ιδίως την ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση και την εκπαίδευσή του, καθώς και τον προσδιορισμό του τόπου διαμονής του.

Κατά την ανατροφή του τέκνου οι γονείς το ενισχύουν, χωρίς διάκριση φύλου, να αναπτύσσει υπεύθυνα και με κοινωνική συνείδηση την προσωπικότητά του. Η λήψη σωφρονιστικών μέτρων επιτρέπεται μόνο εφόσον αυτά είναι παιδαγωγικώς αναγκαία και δεν θίγουν την αξιοπρέπεια του τέκνου.

Κατά τη μόρφωση και την επαγγελματική εκπαίδευση του τέκνου οι γονείς λαμβάνουν υπόψη τις ικανότητες και τις προσωπικές του κλίσεις. Γι’ αυτό τον σκοπό οφείλουν να συνεργάζονται με το σχολείο και αν υπάρχει ανάγκη, να ζητούν τη συνδρομή αρμοδίων κρατικών υπηρεσιών ή δημοσίων οργανισμών.

Κάθε γονέας υποχρεούται να διαφυλάσσει και να ενισχύει τη σχέση του τέκνου με τον άλλο γονέα, τους αδελφούς του, καθώς και με την οικογένεια του άλλου γονέα, ιδίως όταν οι γονείς δεν ζουν μαζί ή ο άλλος γονέας έχει αποβιώσει.»

• Άρθρο 1519 – Σημαντικά ζητήματα επιμέλειας τέκνου

«Όταν η επιμέλεια ασκείται από τον ένα γονέα ή έχει γίνει κατανομή της μεταξύ των γονέων, οι αποφάσεις για την ονοματοδοσία του τέκνου, για το θρήσκευμα, για ζητήματα της υγείας του, εκτός από τα επείγοντα και τα εντελώς τρέχοντα, καθώς και για ζητήματα εκπαίδευσης που επιδρούν αποφασιστικά στο μέλλον του, λαμβάνονται από τους δύο γονείς από κοινού. Τα δύο τελευταία εδάφια του άρθρου 1510 και το άρθρο 1512 εφαρμόζονται αναλόγως.

Για τη μεταβολή του τόπου διαμονής του τέκνου που επιδρά ουσιωδώς στο δικαίωμα επικοινωνίας του γονέα με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο, απαιτείται προηγούμενη έγγραφη συμφωνία των γονέων ή προηγούμενη δικαστική απόφαση που εκδίδεται μετά από αίτηση ενός από τους γονείς…»

Επομένως για να διευκρινίσουμε πώς κατανέμεται η ευθύνη και το δικαίωμα των γονέων σχετικά με τα σημαντικά θέματα όπως η εκπαίδευση, για την επιλογή π.χ. τύπου σχολείου και κατεύθυνσης για επιλογή πανεπιστημιακής σχολής, η επιλογή ανήκει και στους δύο γονείς, αλλά η επιλογή π.χ. φροντιστηρίου και γλώσσας κι άλλων επιμέρους δραστηριοτήτων μπορεί να αφήνεται στην κρίση του γονέα με τον οποίο το τέκνο κατοικεί κι έχει την επιμέλειά του, ή το εάν θα κάνει επέμβαση και σε ποιον γιατρό είναι θέμα της γονικής μέριμνας και των δύο, εκτός εάν είναι επείγον να χειρουργηθεί άμεσα, οπότε αποφασίζει αυτός με τον οποίο βρίσκεται το παιδί εκείνη τη στιγμή. Γενικά τα ζητήματα αυτά έχουν μια ρευστότητα πάντα, αλλά ο νόμος προσπαθεί να δώσει την κατεύθυνση.

Επίσης ο γονέας που κατοικεί με το τέκνο μπορεί να αλλάζει διεύθυνση, αλλά εάν απομακρύνεται αρκετά από την κατοικία του άλλου γονέα κι έτσι δυσκολεύει το δικαίωμα επικοινωνίας του άλλου γονέα (π.χ. γιατί αλλάζει πόλη), τότε απαιτείται μεταξύ των γονέων συμφωνία κι αν αυτό δεν είναι δυνατό χρειάζεται δικαστική απόφαση. Εννοείται δε ότι απαγορεύεται η μετοίκηση του παιδιού στη χώρα του άλλου γονέα και αυτό θεωρείται αρπαγή ή απαγωγή ανηλίκου με ειδικές διατάξεις που αφορούν ιδίως τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα σχετικά δικαστήρια για τη μετοίκηση, την επιμέλεια – επικοινωνία – διατροφή, γίνονται στη χώρα και στην πόλη όπου συνήθως κατοικούσε το παιδί.

Ο γονέας με τον οποίο δεν κατοικεί το παιδί έχει τα εξής δικαιώματα-υποχρεώσεις:

• Άρθρο 1520 – Προσωπική επικοινωνία

«Ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο έχει το δικαίωμα και την υποχρέωση της, κατά το δυνατό, ευρύτερης επικοινωνίας με αυτό, στην οποία περιλαμβάνονται τόσο η φυσική παρουσία και επαφή του με το τέκνο, όσο και η διαμονή του τέκνου στην οικία του. Ο γονέας με τον οποίο διαμένει το τέκνο οφείλει να διευκολύνει και να προωθεί την επικοινωνία του τέκνου με τον άλλο γονέα σε τακτή χρονική βάση. Ο χρόνος επικοινωνίας του τέκνου με φυσική παρουσία με τον γονέα, με τον οποίο δεν διαμένει, τεκμαίρεται στο ένα τρίτο (1/3) του συνολικού χρόνου, εκτός αν ο γονέας αυτός ζητά μικρότερο χρόνο επικοινωνίας, ή επιβάλλεται να καθορισθεί μικρότερος ή μεγαλύτερος χρόνος επικοινωνίας για λόγους που αφορούν στις συνθήκες διαβίωσης ή στο συμφέρον του τέκνου, εφόσον, σε κάθε περίπτωση, δεν διαταράσσεται η καθημερινότητα του τέκνου. Αποκλεισμός ή περιορισμός της επικοινωνίας είναι δυνατός μόνο για εξαιρετικά σοβαρούς λόγους, ιδίως όταν ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο κριθεί ακατάλληλος να ασκεί το δικαίωμα επικοινωνίας.

Για τη διαπίστωση της ακαταλληλότητας του γονέα το δικαστήριο μπορεί να διατάξει κάθε πρόσφορο μέσο, ιδίως την εκπόνηση εμπεριστατωμένης έκθεσης κοινωνικών λειτουργών ή ψυχιάτρων ή ψυχολόγων.
Οι γονείς δεν έχουν το δικαίωμα να εμποδίζουν την επικοινωνία του τέκνου με τους ανώτερους ανιόντες και τους αδελφούς του, εκτός αν συντρέχει σπουδαίος λόγος. Οι γονείς δεν έχουν το δικαίωμα να εμποδίζουν την επικοινωνία του τέκνου με τρίτους που έχουν αναπτύξει μαζί του κοινωνικοσυναισθηματική σχέση οικογενειακής φύσης, εφόσον με την επικοινωνία εξυπηρετείται το συμφέρον του τέκνου.

Τα σχετικά με την επικοινωνία ζητήματα καθορίζονται ειδικότερα είτε με έγγραφη συμφωνία των γονέων είτε από το δικαστήριο. Στην περίπτωση αυτή εφαρμόζεται και η παρ. 4 του άρθρου 1511. Όταν συντρέχει περίπτωση κακής ή καταχρηστικής άσκησης του δικαιώματος επικοινωνίας, ο άλλος γονέας ή κάθε ένας από τους γονείς, αν πρόκειται για επικοινωνία με τρίτο, μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο τη μεταρρύθμιση της επικοινωνίας.»

Είναι η πρώτη φορά που θεσπίζεται τόσο ξεκάθαρα ότι υπάρχουν όρια στην επικοινωνία εάν αυτή γίνεται εις βάρος του τέκνου, οπότε ο άλλος γονέας μπορεί να ζητήσει δικαστικά τη μείωση της επικοινωνίας ή τον περιορισμό του δικαιώματος, όπως να παρευρίσκεται μαζί με τον άλλο γονέα στην άσκηση της επικοινωνίας ή να παρευρίσκεται τρίτο πρόσωπο ή να απαγορεύεται η διανυκτέρευση του παιδιού με το γονέα αυτό. Επίσης ξεκάθαρα αναγνωρίζεται η ανάγκη να στηριχθεί η σχέση του παιδιού με την ευρύτερη οικογένεια κι άλλα τα πρόσωπα που παίζουν ή έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη ζωή του και να μην αποκλείεται ή παρεμποδίζεται η επικοινωνία με αυτά. Εννοείται δε ότι και τα επιμέρους αυτά πρόσωπα έχουν δικαίωμα να ζητήσουν δικαστικά να προστατευθεί το δικαίωμά τους να επικοινωνούν με το παιδί και να το βοηθούν στην ανάπτυξή του, όπως οι παππούδες, θείοι, νονοί κ.λπ.

Κηρύσσεται «έκπτωτος» όποιος δεν είναι σωστός προς τις υποχρεώσεις του προς το παιδί, διαταράσσει τις σχέσεις του με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας και τους συγγενείς, παραβιάζει τις συμφωνίες ή τις δικαστικές αποφάσεις, δεν καταβάλλει διατροφή, ασκεί ψυχολογική ή λεκτική ή σωματική βία στο παιδί;

• Άρθρο 1532 – Συνέπειες κακής άσκησης

«Αν ο πατέρας ή η μητέρα παραβαίνουν τα καθήκοντα που τους επιβάλλει το λειτούργημά τους για την επιμέλεια του προσώπου του τέκνου ή τη διοίκηση της περιουσίας του ή αν ασκούν το λειτούργημα αυτό καταχρηστικά ή δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν σε αυτό, το δικαστήριο μπορεί, εφόσον το ζητήσουν ο άλλος γονέας ή οι πλησιέστεροι συγγενείς του τέκνου ή ο εισαγγελέας, να διατάξει οποιοδήποτε πρόσφορο μέτρο.

Κακή άσκηση της γονικής μέριμνας συνιστούν ιδίως: α. η υπαίτια μη συμμόρφωση προς αποφάσεις και διατάξεις δικαστικών και εισαγγελικών αρχών που αφορούν το τέκνο ή προς την υπάρχουσα συμφωνία των γονέων για την άσκηση της γονικής μέριμνας, β. η διατάραξη της συναισθηματικής σχέσης του τέκνου με τον άλλο γονέα και την οικογένειά του και η με κάθε τρόπο πρόκληση διάρρηξης των σχέσεων του τέκνου με αυτούς, γ. η υπαίτια παράβαση των όρων της συμφωνίας των γονέων ή της δικαστικής απόφασης για την επικοινωνία του τέκνου με τον γονέα με τον οποίο δεν διαμένει και η με κάθε άλλο τρόπο παρεμπόδιση της επικοινωνίας, δ. η κακή άσκηση και η υπαίτια παράλειψη της άσκησης του δικαιώματος επικοινωνίας από τον δικαιούχο γονέα, ε. η αδικαιολόγητη άρνηση του γονέα να καταβάλλει τη διατροφή που επιδικάστηκε στο τέκνο από το δικαστήριο ή συμφωνήθηκε μεταξύ των γονέων, στ. η καταδίκη του γονέα, με οριστική δικαστική απόφαση, για ενδοοικογενειακή βία ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή για εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής.

Το δικαστήριο, στις περιπτώσεις του προηγούμενου εδαφίου, δύναται να αφαιρέσει από τον υπαίτιο γονέα την άσκηση της γονικής μέριμνας ή την επιμέλεια, ολικά ή μερικά, και να την αναθέσει αποκλειστικά στον άλλο γονέα, καθώς επίσης να διατάξει κάθε πρόσφορο μέτρο προς διασφάλιση του συμφέροντος του τέκνου. Αν συντρέχουν στο πρόσωπο και των δύο γονέων οι περιπτώσεις του δευτέρου εδαφίου, το δικαστήριο μπορεί να αναθέσει την πραγματική φροντίδα του τέκνου ή ακόμα και την επιμέλειά του ολικά ή μερικά σε τρίτο ή και να διορίσει επίτροπο.

Σε εξαιρετικά επείγουσες περιπτώσεις, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις του πρώτου εδαφίου και επίκειται άμεσος κίνδυνος για τη σωματική ή την ψυχική υγεία του τέκνου, ο εισαγγελέας διατάσσει κάθε πρόσφορο μέτρο για την προστασία του, μέχρι την έκδοση της απόφασης του δικαστηρίου, στο οποίο πρέπει να απευθύνεται εντός ενενήντα (90) ημερών, με δυνατότητα αιτιολογημένης παράτασης της προθεσμίας αυτής κατά ενενήντα (90) επιπλέον ημέρες.»

Ακόμα, είναι η πρώτη φορά που διασφαλίζεται τόσο ενεργά και άμεσα το συμφέρον του τέκνου και του παρέχεται η προστασία να μπορεί με καταγγελία στον εισαγγελέα και με ασφαλιστικά μέτρα, σε λίγες μέρες, να δικαιούται να αρνηθεί να συναντήσει ή να συγκατοικήσει με τον γονέα που του ασκεί την οποιαδήποτε μορφή βίας, χωρίς συνέπειες για τον γονέα που το υπερασπίζεται! Δηλαδή μπορεί ο ένας γονέας άμεσα να απευθυνθεί στην Εισαγγελία και στο Δικαστήριο, όταν έχει στοιχειώδεις αποδείξεις ύπαρξης κινδύνου για το παιδί, και να αιτηθεί με ασφαλιστικά μέτρα να μην βλέπει το παιδί προσωρινά τον άλλο γονέα ή συγγενή του, έως ότου οριστικά αποδειχθεί ότι είναι βλαβερή πράγματι η συμπεριφορά κάποιου άλλου και το παιδί κινδυνεύει, οπότε στην περίπτωση αυτή μπορεί μερικώς, αλλά και ολικά, να αφαιρεθεί από τον γονέα ή τον συγγενή αυτόν το δικαίωμα επιμέλειας ή επικοινωνίας ή και της γονικής μέριμνας του παιδιού.

Τέλος, είναι η πρώτη φορά που θεσπίζεται η διαμεσολάβηση ως ενεργή και ουσιαστική διαδικασία, δηλαδή, η δυνατότητα να λυθούν οι διαφωνίες εξωδικαστικά, με απόφαση μεταξύ των μερών και του Διαμεσολαβητή, η οποία θα περιλαμβάνει πολλά και λεπτομερή ζητήματα σε κοινή συμφωνία που έχει ισχύ δικαστικής απόφασης.

Είναι βέβαιο ότι για όλα αυτά υπάρχουν σημεία όπου η διάγνωση για το μέγεθος της καταχρηστικότητας ή της βλαβερής άσκησης των δικαιωμάτων των γονέων και των ασκούντων γενικώς τη γονική μέριμνα – επιμέλεια – επικοινωνία δεν είναι ευχερής, αλλά η επαφή με έναν νομικό παραστάτη μπορεί να διαλευκάνει περισσότερο τα δύσκολα θέματα.

Άνθια Κορέλα
Δικηγόρος – Διαμεσολαβήτρια

akorela.lawfirm@gmail.com

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *