H μετα-COVID εποχή – Μέρος δεύτερο

Δύο «μοναδικές μου» αναγνώστριες, η Κατερίνα και η Νατάσσα, έγραψαν στα σχόλια του προηγούμενου άρθρου, η μεν πρώτη, «απ’ ό,τι φαίνεται, ούτε η πανδημία ούτε η κλιματική αλλαγή και ούτε ένα σωρό άλλοι λόγοι μπορούν να σταματήσουν τον «διάβολο», also known as καπιταλισμό», η δε δεύτερη, «το θέμα της διαρκούς φτωχοποίησης ενός κόσμου, του οποίου οι φτωχοποιημένοι αδυνατούν να δουν τη μοιραία τους ηττοπαθή πορεία προς τον αφανισμό μέσω της κακοποίησης τους από ένα τέρας που εκλιπαρεί να το εμποδίσουν, γιατί αν συνεχίσει ανεμπόδιστο θα αυτοκαταστραφεί. Έτσι, είναι σχεδόν αδύνατο να απεγκλωβιστεί τόσο ο θύτης όσο και το θύμα. Σίγουρα το μέλλον είναι τουλάχιστον, όπως και το παρόν, πρόδηλο αλλά όχι διαχειρίσιμο. Σίγουρα βοηθάει η συνέχεια του άρθρου και την περιμένουμε». Την ημέρα τους, 8 Μάρτη, Ημέρα της Γυναίκας, οι δύο κυρίες μού έδωσαν τροφή για σκέψη. Σκέφθηκα λοιπόν να δώσω τον λόγο σε έναν τρίτο, πιο «αντικειμενικό παρατηρητή».

Εάν, λέω εάν, υποθέσουμε ότι μας παρατηρεί μια εξωγήινη ευφυής μορφή ζωής, είμαι σίγουρος ότι θα αναρωτιόταν αν το ευφυές κομμάτι ισχύει και για εμάς. Φυσικά, η εξέλιξη του ανθρώπου είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός, γνωστόν τοις πάσι. Από τις σπηλιές στις μητροπόλεις, από τον τροχό στο ιπτάμενο αυτοκίνητο, από τη Γη στη Σελήνη -φαντασιακά και κυριολεκτικά-, από τη φεουδαρχία στη δημοκρατία, από το «ήταν θέλημα Θεού» στο ελέγχω και κατευθύνω τη ζωή μου, μιλάμε για κοσμογονική εξέλιξη της συνείδησης. Εν τούτοις, ο εξωγήινος ευφυής παρατηρητής θα έφτανε σε αδιέξοδο να αποφανθεί εάν το ανεξήγητο πρόβλημα της ανθρώπινης κατάστασης μπορεί κάποτε να απαντηθεί. Είναι μια σειρά αντιθέσεων, που ο παρατηρητής βρίσκει τόσο ασύμβατες, όσο ασύμβατος είναι ο Γκάντι με τον Τζένγκις Χαν.

Ενώ αυτό το γήινο είδος έχει κοσμηθεί με τη λογική, την ευαισθησία και την ενσυναίσθηση, μια ματιά στη σχετικά σύγχρονη ιστορία θα μας βύθιζε σε αμφιβολίες για τον ορισμό ή τη χρήση της ευφυΐας και της εξέλιξης. Σίγουρα, το ανθρώπινο γένος μπορεί να υλοποιεί αυτό που οραματίζεται, από το μυθιστόρημα φαντασίας του Ιουλίου Βερν μέχρι την πραγματικότητα του Απόλλωνα 11, η ίδια του η εξέλιξη άλλωστε δείχνει ότι, δώσε του χρόνο να κινηθεί και δεν υπάρχουν όρια στο τι μπορεί να κάνει. Θα ήταν, λοιπόν, αυταπόδεικτο για τον εξωγήινο παρατηρητή ότι ο άνθρωπος κατέχει τη δύναμη της φαντασίας και μπορεί να πραγματώσει αυτό που φαντάζεται, συνδεόμενος με πηγές  συμπαντικές, οι οποίες ξεπερνούν τις βασικές πέντε αισθήσεις του ζωικού βασιλείου. Θα παρατηρούσε, μάλιστα, ότι οι άνθρωποι έχουν και λέξη γι’ αυτό: ονομάζεται έμπνευση.

Κάνοντας χρήση του εσωτερικού διαλόγου ως εργαλείο για να καταλάβει τους λόγους της δυσλειτουργίας του ανθρώπινου είδους, ο παρατηρητής θα αναρωτιόταν: αφού ο νους του είδους αυτού έχει συλλάβει έννοιες όπως αγάπη, αλληλεγγύη, συνεργασία, ευτυχία, ελευθερία, γιατί δεν τις ενσωματώνει στην καθημερινότητά του, στην ταυτότητά του, στην κίνηση των ιδεών του, για να χτίσει τη ζωή του πάνω τους; Ενώ, αντίθετα, έχει επιλέξει να ζει κάτω από έννοιες όπως ανταγωνισμός -αρκετές φορές μέχρι θανάτου-, πόλεμος, εκμετάλλευση, πανδημίες, καταστροφή του περιβάλλοντος, τις οποίες ενσωματώνει σε ευρύτερες έννοιες, όπως «ανάπτυξη», «κοινωνικός δαρβινισμός», «ένστικτο της αυτοσυντήρησης», «κέρδος». Στο σημείο αυτό θα συμπέραινε ότι κάτι σαν ιός έχει προσβάλει το ανθρώπινο σύστημα που παράγει ιδέες στον εγκέφαλο, αλλά, με κάποιο ανεξήγητο τρόπο, αυτές παρακάμπτουν το καρδιακό κέντρο και πηγαίνουν κατ’ ευθείαν σε δύο περιοχές που ο παρατηρητής τις είχε αφήσει, απορρίψει ή ξεπεράσει αμέτρητα χρόνια πριν, από την εποχή της αμοιβάδας του δικού του είδους: τις περιοχές του παχέος εντέρου και του γενετήσιου κέντρου.

Τότε θα ακολουθούσε ένας εσωτερικός διάλογος: «Εντάξει, μη γενικεύεις, δεν είναι όλοι οι άνθρωποι το ίδιο, κοίταξε γύρω σου, παρατήρησε την ιστορία τους, θα βρεις μεγάλες μορφές σε βιβλία, σε τραγούδια, σε φολκλόρ μύθους και παραδόσεις, αλλά κυρίως σε ζωντανά παραδείγματα Ανθρώπων που λειτούργησαν την καρδιά τους σαν τον επεξεργαστή των ιδεών τους αντί να την παρακάμψουν”. Δεν θα μπορούσε όμως ο παρατηρητής να μη δει ότι η πλειοψηφία των ανθρώπων επιλέγει να αγνοεί αυτόν τον τρόπο της καρδιάς ή, ακόμα χειρότερα, να τον τοποθετεί στην σφαίρα του υπερ-φυσικού, άρα του άπιαστου, του ονειρικού και, κατά συνέπεια, αδύνατου.

Θα παρατηρούσε σίγουρα, ότι ενώ στη δική του βαθμίδα εξέλιξης η ιδέα και η πράξη ταυτίζονται, όπως άλλωστε και τα όργανα του εγκέφαλου και της καρδιάς, ο άνθρωπος για κάποιο λόγο έχει την τάση να τα διαχωρίζει, να δημιουργεί φοβική χαώδη απόσταση, και εκεί να παραιτείται, νιώθοντας αδύναμος να τα ενώσει… Έχει μάλιστα φθάσει στο δόγμα «εν αρχή ην το χάος, και εντέλει το χάος είναι και πάλι και πάντα θα είναι, και το φοβάμαι, οπότε ας τα έχω καλά μαζί του». Φυσικά, κάνει το ίδιο και με κάθε δραστηριότητα της ζωής του, και το μόνο ασφαλές συμπέρασμα και εξήγηση γι’ αυτόν είναι ότι το εγωιστικό γονίδιο, αυτό της επιβίωσης ή διαιώνισης του είδους, κινεί και ορίζει την ανθρώπινη φύση.

Θα παρατηρούσε, ακόμα, ότι το γήινο είδος αγιοποίησε εκείνους που μιλούσαν όχι για τον φόβο, αλλά για την αγάπη και την ελευθερία, και εφαρμόζοντας τον κανόνα «μη μου χαλάς την ησυχία» τους θεώρησε εξωγήινους, στατιστική σπανιότητα, εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα, θεούς και ημίθεους, μα σίγουρα όχι φυσιολογικούς ανθρώπους.  Σε αυτό το σημείο, ο αστρικός παρατηρητής πιθανόν να έκανε μια παύση. Θα ένιωθε-σκεφτόταν (αυτά τα δύο είναι για εκείνον το ίδιο) ότι είχε μια πρώτη ένδειξη για τον ιό που είχε χτυπήσει τον άνθρωπο, αν και θα έπρεπε να το ξέρουν από μόνοι τους: έστω και χωρίς τους αγίους, τους μύστες ή τους φιλοσόφους τους, είναι κοινή λογική ακόμα και γι’ αυτούς.

Πριν από ογδόντα πέντε χρόνια, ο Φράνκλιν Ντελάνο Ρούσβελτ, στην πρώτη του ομιλία ως Πρόεδρος των ΗΠΑ υπενθύμισε σε ένα ολόκληρο έθνος ότι τα πρόσφατα προβλήματά τους ως απόρροια του Κραχ του ‘29 «αφορούν, δόξα τω Θεώ, μόνον υλικά πράγματα». Έτσι, στο απόγειο της οικονομικής κρίσης, προέτρεψε τους Αμερικανούς να θυμούνται ότι «η ευτυχία δεν έγκειται στην απλή κατοχή χρημάτων» και τους κάλεσε να αναγνωρίσουν «την ψευδή πραγματικότητα του υλικού πλούτου ως πρότυπο επιτυχίας». «Το μόνο πράγμα που πρέπει να φοβόμαστε», δήλωσε, «είναι ο ίδιος ο φόβος». Παρόμοια και ο παρατηρητής διέγνωσε βαθύτερα τη μεταδοτική, αποδιοργανωτική φύση του φόβου. Κατάλαβε ότι το μόνο πράγμα που χρειάζεται για να χειραγωγήσει κανείς τους ανθρώπους είναι να τους τρομάξει. «Εάν καταφέρετε να βρείτε έναν τρόπο να τρομάξετε τους ανθρώπους, μπορείτε να τους βάλετε να κάνουν ό, τι θέλετε», σκέφτηκε.

Η δική του εξέλιξη ήταν μέσα από την ένωση των διαφορετικών και τη γνώση ότι η σοφία του ενοποιητικού ιστού του σύμπαντος, η αγάπη, εξελίσσει και μεταλλάσσει, δεν καταστέλλει. Απορούσε πώς, μετά από τόσα χρόνια διαδρομής, αυτό το είδος της Γης αδυνατούσε ακόμα να δει το αδιέξοδο των επιλογών του και επέλεγε να διαχωρίζει σε «εγώ» και οι «άλλοι», σε ατομικό, συλλογικό, φυλετικό και πολιτισμικό επίπεδο.

Εξέτασε ξανά τη δομή της κοινωνίας και παρατήρησε ότι όλα ξεκινούν με την κυρίαρχη άποψη που έχει ο ίδιος ο άνθρωπος για την ανθρώπινη φύση, αφού αυτό που πιστεύει κανείς για τους άλλους είναι συχνά και αυτό ακριβώς που παίρνει απ’ αυτούς. Αφού λοιπόν οι άνθρωποι πιστεύουν για τον εαυτό τους ότι είναι εγωιστές και ότι δεν μπορείς να τους εμπιστευτείς, μοιραία σχεδιάζουν και χτίζουν οργανισμούς και θεσμούς με βάση αυτή την ιδέα. Και, φυσικά, δημιουργούν ακριβώς το είδος των ανθρώπων που προϋποθέτει η άποψη αυτή για την ανθρώπινη φύση. Έτσι, η άποψη καταλήγει μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία… Η «ρεαλιστική», η κυρίαρχη θέση, είναι ότι ο πολιτισμός αποτελεί μόνον ένα λεπτό προσωπείο, και πως, όταν συμβεί μια κρίση, οι άνθρωποι αποκαλύπτουν τους αληθινούς εαυτούς τους, με αποτέλεσμα να αποδεικνύεται ξανά ότι επιβιώνει ο ισχυρότερος και, συχνά, ο πιο βίαιος.

Όμως ο παρατηρητής μελέτησε και την Covid εποχή και είδε κάποιες διαφοροποιήσεις, αναφορικά με τον μέσο άνθρωπο. Φυσικά, σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας υπήρξαν άνθρωποι που κινήθηκαν πέρα και πάνω από το μικρό τους εγώ, για το ευρύτερο καλό της πατρίδας τους ή χάριν των ιδανικών τους. Αυτοί όμως ήταν πάντα οι εξαιρέσεις, οι ήρωες, οι αλτρουιστές, οι “γραφικοί”. Τώρα έβλεπε ότι, με τη πανδημία, αυτή η κατάσταση απλωνόταν και στον «κανονικό» απλό άνθρωπο. Είδε ότι, σχεδόν στο σύνολό της, η συμπεριφορά των απλών πολιτών έχει έντονη φιλοκοινωνική φύση. Οι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν τους γείτονές τους, σαν να αντιλαμβάνονται ότι το κοινό καλό ξεπερνά το ατομικό, αφού ο ιός δεν κάνει διακρίσεις. Συνειδητοποίησε εντούτοις ότι, παρά την εξέλιξή τους, δεν είχαν καταλάβει πως δεν είναι μόνον ο ιός μεταδοτικός αλλά και η συμπεριφορά τους…

Σκέφθηκε τότε ότι, αν ξεκινούσαν σαν βάση από την ιδέα ότι μπορούν να είναι συνεργάσιμοι και θέλουν να βοηθήσουν, θα μπορούσαν να εμπνεύσουν και να επηρεάσουν τους άλλους . Ενώ για τον παρατηρητή η ιδέα αυτή ήταν προπαίδεια, γι’ αυτόν τον μακρινό ξάδελφο της Γης, το γεγονός ότι οι πράξεις καλοσύνης είναι πραγματικά μεταδοτικές έμοιαζε επιστημονική φαντασία. Ήταν όμως ακριβώς αυτό το κατεστημένο που έδειχνε να αλλάζει στον ανθρώπινο νου και να εξαπλώνεται στον κοινωνικό ιστό, επηρεάζοντας ακόμη και άτομα που δεν είχαν ποτέ γνωρισθεί μεταξύ τους. Δεν ήταν μόνο οι γιατροί και οι νοσοκόμες, οι εργάτες της πρώτης γραμμής που έδιναν τη μάχη να βοηθήσουν τον συνάνθρωπό τους: ο παρατηρητής μπορούσε να δει, γενικότερα, ότι σε περιόδους κρίσης φανερώνεται έκρηξη αλτρουισμού. Ακόμα και οι γήινοι κοινωνιολόγοι και οι ανθρωπολόγοι γνώριζαν ότι είναι σχεδόν σαν να πατιέται ένα κουμπί επαναφοράς στα κεφάλια των ανθρώπων, που τους κάνει να επιστρέφουν στους καλύτερους εαυτούς τους και να αρχίζουν να αλληλοβοηθιούνται.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον για τον παρατηρητή υπήρξε το γεγονός ότι τα στοιχεία αυτά συνιστούν το απολύτως αντίθετο από αυτό που πίστευαν οι άνθρωποι για δεκαετίες, για αιώνες ακόμη, ιδιαίτερα στη δυτική κουλτούρα, και από αυτό που τα μίντια παρουσιάζουν στα νέα τους κάθε μέρα. Ο παρατηρητής άρχισε να αναρωτιέται μήπως ο ιός ήταν η αφορμή, το έναυσμα και ο καταλύτης για ένα νέο τρόπο σκέψης, όχι αποκλειστικά βασισμένο στο «εγωιστικό γονίδιο». Ότι ο κόσμος και οι επιλογές που τον διαμορφώνουν θα μπορούσαν να πάψουν πλέον να είναι ένα δυαδικό σύστημα του τύπου «εγώ» και «οι άλλοι», ελεύθερη οικονομία ή κρατικός παρεμβατισμός, πολυπολιτισμικότητα ή εθνικό κράτος, και ότι θα μπορούσε να γεννηθεί η συνειδητοποίηση πως όλα χρειάζονται και όλα συνυπάρχουν και, αναλόγως της περίστασης, εκδηλώνονται σαν άμπωτις και παλίρροια. Για παράδειγμα, μελετώντας τη γήινη ιστορία, είδε ότι κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού υπήρχαν λαμπροί στοχαστές, που συνειδητοποίησαν ότι η υπόθεση-διαπίστωση ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εκ φύσεως εγωιστές μπορεί πραγματικά να λειτουργήσει για το κοινό καλό, εφόσον η έμφαση δίδεται στο ανθρώπινο πνεύμα, στη βελτίωση των συνθηκών ζωής, και στην κατανόηση της θέσης του ανθρώπου στο σύμπαν.

Νέες, πιο λεπτοφυείς έννοιες της ελευθερίας, μαζί με παράγωγά της, εισήλθαν τότε στον τρόπο σκέψης του ανθρώπου, όπως απελευθέρωση, αποκαθήλωση της παλιάς ηθικής, καμιά φορά και ολική ανατροπή της ηθικής που λειτουργούσε σαν σφιγκτήρας της αποχαλίνωσης των ανθρώπινων ορμέμφυτων.Ο παρατηρητής, για πρώτη φορά, άρχισε να συσχετίζει την παράκαμψη του καρδιακού κέντρου με την απευθείας ένωση εγκέφαλου – γενετήσιου κέντρου. Δεν μπορούσε όμως να μην απορήσει με την ανθρώπινη «ιδιαιτερότητα», που έφτασε μέχρι το σημείο να υμνηθεί ο μαρκήσιος ντε Σαντ ως μέγα πνεύμα ελευθερίας, ως πρότυπο οραματιστή και ως φιλοσοφικός πρόδρομος του 20ού αιώνα, από διάνοιες-στοχαστές όπως ο Μπρετόν, ο Αραγκόν, ο Μπατάιγ, ο Μπαρτ, ο Λακάν, ο Ντελέζ, ο Φουκώ.

Έκανε τότε μια χαρμόσυνη πρόβλεψη, ότι ίσως έφτασε ο καιρός που ο άνθρωπος συνειδητοποιεί πως η ελευθερία και η ευθύνη πρέπει να περνούν από το καρδιακό κέντρο, ότι ίσως το μοντέλο του “Homo-economicus”και η φροϋδική «αρχή της ηδονής» έχουν φτάσει στα όριά τους, και ότι οι έννοιες της δικαιοσύνης και της αλήθειας πρέπει να προηγούνται της οικονομίας της αγοράς, όποιο κι αν είναι το τίμημα.
Εντέλει, σκέφτηκε, θα καταλάβουν οι άνθρωποι το αυτονόητο: ότι η συνεργασία και όχι ο διαχωρισμός είναι η πραγματική εξέλιξη. Φυσικά, ο κορωνοϊός παίζει τον ρόλο του για να κινηθούν τα πράγματα. Ίσως αυτό να προκαλέσει μια μεγαλύτερη αφύπνιση, που θα μπορούσε να εξελιχθεί σε κάποιο είδος «νεο-ρεαλιστικού» κινήματος, με μια νέα, πιο ενημερωμένη άποψη για την ανθρώπινη φύση. Και πάλι, ίσως αυτό θα είναι το τέλος του νεοφιλελευθερισμού, αυτής της απίστευτα ισχυρής ιδέας, που κατέκτησε τη Δύση από τη δεκαετία του 1970. Η θεμέλια λίθος της ιδεολογίας αυτής είναι ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι εγωιστές. Τώρα όμως, σκέφτηκε ο παρατηρητής, ίσως μπορούν να κινηθούν σε μια διαφορετική εποχή, γιατί αυτή η ιδέα είναι ανεφάρμοστη κατά τη διάρκεια μιας πανδημίας ή μιας παγκόσμιας κλιματικής αλλαγής.

Φυσικά, δεν προέβλεψε ότι αυτό θα συμβεί ούτως ή άλλως. Είναι απλώς ένα ελπιδοφόρο σενάριο, που μπορεί να επιταχυνθεί από αυτή την πανδημία. Οι τελευταίες σκέψεις του εξωγήινου για την ανθρώπινη κατάσταση, φαντάζομαι ότι θα ήταν σχετικά με τη δύναμη και την αδυναμία των ανθρώπων. Θα είχε πια συμπεράνει ότι και τα δύο εκδηλώνονται πάντα συλλογικά – η ιστορία είναι άλλωστε  αδιάψευστος μάρτυρας. Ατομικά δεν μπορούν να πετύχουν πολλά, αφού, ως μονάδες, η δύναμή τους είναι περιορισμένη. Η δύναμη των ανθρώπων, θα αποφαινόταν ο εξωγήινος, βγαίνει πραγματικά σε μεγάλη κλίμακα. Το επόμενο στάδιο της εξέλιξης του είδους θα μπορούσε να είναι κατά πόσο θα φανεί πρόθυμο και θα έχει τη θέληση να ενώσει την ουσία του με τη κατάστασή του, και κατά πόσο θα συνειδητοποιήσει ότι ο Άνθρωπος είναι Ένας.

 

One thought on “H μετα-COVID εποχή – Μέρος δεύτερο

  1. Λοιποοοοον ……Αν καποιος θέλει να “καταλάβει” αυτο που περάνει το ανθρώπινο είδος ,να το αναλύσει και να προσπαθήσει να το διορθώσει /αναμορφώσει ….ας ρωτήσει τους κλινικούς γιατρούς που ασχολούντε με τους ναρκομανείς …. καθε είδους ….. Ο άνθρωπος περάνει ενα είδος κρίσης καρμπόν με τα ναρκωτικά και τους ναρκομανείς !!!!!!! Φιλιά !!

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *