H βία ως μόρφωμα της ανθρώπινης συνείδησης

                                              Όπου υπάρχει εξουσία υπάρχει βία (Πιοτρ Κροπότκιν)

Το θέμα που πρόσφατα έφεραν στο φως τα ΜΜΕ, σχετικά με τη σεξουαλική παρενόχληση και την ανθρώπινη βία (το δίκαιο του ισχυροτέρου;) με κάνει να αναρωτιέμαι για τη μορφή συνείδησης από την οποία γεννιέται αυτή η ροπή. Γιατί ένας άνθρωπος θέλει να επιβάλλεται πάνω σε έναν άλλον καταργώντας μια άλλη βούληση; Τι είναι αυτό που τον ωθεί να χρησιμοποιήσει ένα πλεονέκτημά του (μια θέση ισχύος – κοινωνική, οικονομική, εργασιακή, διανοητική), ή απλώς και μόνο τη δική του φαντασιακή ανωτερότητα ως πλεονέκτημα, για να απαξιώσει κάθε έννοια σεβασμού και ισοτιμίας;

Η βία είναι φαινόμενο τόσο παλιό όσο και ο κόσμος. Όπως την παρατηρούμε στη Φύση και στο ζωικό βασίλειο, συνδέεται με το ένστικτο της επιβίωσης, αλλά και της κυριαρχίας.1 Συχνά ακούμε την άποψη ότι αποτελεί και πρωταρχικό στοιχείο του ίδιου του ανθρώπου, μια «φυσιολογική» κατάσταση σύμφυτη με τη ζωική πλευρά του και το αναγκαίο αίσθημα της αυτοσυντήρησης. Ορισμένοι νεώτεροι ανθρωπολόγοι όμως δεν το δέχονται αυτό και τοποθετούν την απαρχή της βίας στο 8000 π.Χ. 

Ένα είναι βέβαιο. Καθώς ο προϊστορικός άνθρωπος άρχισε να ζει ομαδικά και να δημιουργεί μικρές κοινωνίες, κάποια στιγμή μέσα στον χρόνο μετέφερε κι εκεί τη βία στη σχέση του με τους άλλους. (Το αφήγημα της Παλαιάς Διαθήκης για τον φόνο του Άβελ από τον Κάιν συμβολίζει ακριβώς αυτό.) Έτσι η βία εγγράφηκε στη διαχρονική ιστορία και από τότε συνυπάρχει σταθερά με τον ίδιο τον πολιτισμό. Γιατί, όσο κι αν ο πολιτισμός εξελίσσεται καλλιεργώντας νέες δομές, νέες συνθήκες κοινωνικές και ψυχικές, η βία βρίσκει τρόπο, μέσα από τις ιστορικές της μεταλλάξεις, να εναρμονίζεται πάντα με κάθε νέο καθεστώς, παραμένοντας σε ισχύ.

Για παράδειγμα: H Γαλλική επανάσταση (1789), βάζοντας τέλος στην απόλυτη εξουσία της Μοναρχίας και της Φεουδαρχίας πάνω στα λαϊκά στρώματα, φάνηκε να προετοιμάζει μια λαμπρή εποχή. Το καθολικό της αίτημα “ελευθερία, ισότης, αδελφότης» συμπύκνωσε τις νέες Ευρωπαϊκές αξίες. Κι όμως, τα προτάγματα του Διαφωτισμού, επειδή στηρίχθηκαν μονοσήμαντα πάνω στην περιορισμένη ανθρώπινη λογική που αντικατέστησε την ιδέα του Θεού, όχι μόνον οδήγησαν στην αλλοίωση της πνευματικότητας, αλλά γύμνωσαν τις κοινωνίες από κάθε έννοια ανθρωπισμού και δικαίου. Έτσι φτάσαμε σε αυτό που ζούμε σήμερα: στον θάνατο των ευρωπαϊκών αξιών, την ηθική έκπτωση που στηρίζει τις οικονομικές εξουσίες των ισχυρών έναντι των αδύναμων (το συμφέρον του ισχυροτέρου). Η βία του Φεουδαρχισμού, βρήκε τρόπο να μεταλλαχτεί με πολλά ενδιάμεσα ιστορικά στάδια.

Όπως διαβάζουμε στα γραπτά κείμενα, στους αρχαϊκούς χρόνους (750-480 π.Χ.) η δύναμη, η εξουσία και η βία ήταν ταυτισμένες σε ένα απόλυτο σχήμα. Ο «βασιλιάς», ως υπέρτατη Αρχή, είχε το δικαίωμα να αφαιρέσει με ένα νεύμα όποια ζωή ήθελε. Όσο μεγαλύτερη η σκληρότητα, τόσο ισχυρότερη η λάμψη της εξουσίας.

(Όταν ο Πέρσης Βασιλιάς Καμβύσης (558-522 π.Χ.) ανακάλυψε ότι ο δικαστής Σισάμνης, είχε δωροδοκηθεί για να βγάλει άδικη απόφαση, τον σκότωσε, τον έγδαρε, έκοψε το δέρμα του λωρίδες και σκέπασε με αυτές τον θρόνο που καθόταν. Και προφανώς αυτά δεν έγιναν μόνο για την υπεράσπιση του δικαίου ή προς παραδειγματισμό, αλλά και προς επίρρωση της εξουσίας του Καμβύση).

Τη βία, ως φυσικό συστατικό των ακόμη παλιότερων κοινωνιών, την παρακολουθούμε και στα νομοθετικά συστήματα, τα οποία καθρεφτίζουν το εξελικτικό στάδιο του ανθρώπου εκείνης της εποχής, τον τρόπο που ζούσε, τα ήθη του, την αντίληψή του για την προστασία του δικαίου. Ο κώδικας Χαμουραμπί (1754 π.Χ.)  –του ομώνυμου βασιλιά της Βαβυλώνας Χαμουραμπί, ενός από τους αρχαιότερους νομοθέτες της ανθρωπότητας–θέσπιζε μεταξύ άλλων τις «τιμωρίες» προς τους παραβατικούς. Σημειώνω στοιχεία:

– Για εγκλήματα του κοινού ποινικού δικαίου, η συνηθισμένη τιμωρία ήταν ο ακρωτηριασμός χεριών, ποδιών και η τύφλωση.
– Αν έπιαναν κάποιον να ψευδομαρτυρεί, τον πετούσαν με αυτόφωρη διαδικασία στο ποτάμι και μόνον αν γλύτωνε τον πνιγμό επικυρωνόταν η αθωότητά του.
– Αν ένας γιατρός χειρουργούσε κάποιον και o ασθενής πέθαινε ή τυφλωνόταν, έκοβαν το χέρι του γιατρού.

Ο μεταγενέστερος Μωσαϊκός Νόμος περιέχει πολλές ομοιότητες με τους Νόμους του Χαμουραμπί. Αν και στηρίζεται σε μια θεοκρατική βάση, καθρέφτιζε τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες της εποχής είχαν στο νου τους την ιδέα του Θεού: ως τον παντοδύναμο καταστροφέα, έναν Θεό τιμωρό και εκδικητικό – δηλαδή, μια εικόνα που αποτύπωνε κι εδώ το ανθρώπινο στάδιο συνείδησης.
Εντούτοις, το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» του ιουδαϊκού Νόμου, θέση που έδινε ηθική νομιμότητα στην ανταπόδοση, καταργήθηκε από τον Χριστό με την εντολή αγαπάτε τους εχθρούς ημών. Ήταν η στιγμή που σήμανε και την αλλαγή της ιστορίας, για να αρχίσει να διαπλάθεται μια νέα μορφή συνείδησης.

(Ορισμένοι θα παρατηρούσαν ότι, την ίδια εποχή, ο Χριστός επικύρωσε τη βία αφού με το μαστίγιο πέταξε τους εμπόρους έξω από το Ναό. Προσωπικά αντιλαμβάνομαι αυτή την πράξη ως αναγκαιότητα που δρα για να αποκατασταθεί το δίκαιο της πνευματικής ζωής. Ο Ναός της πνευματικότητας δεν γίνεται να αποτελεί ταυτόχρονα και ναό εμπορίου, το Ιερό έτσι παραβιάζεται και ευτελίζεται. Επομένως, δεν μπορούμε να ταυτίζουμε τη «βία» που αφορά στην ανακοπή μιας ασεβούς δράσης, με τη βία ενός ανθρώπου που δεν διαθέτει τον στοιχειώδη σεβασμό. Ακριβώς με τον τρόπο του Χριστού ο νομοθέτης ανακόπτει τον παιδεραστή, εκδιώκοντάς τον από το κοινωνικό σύνολο για να σωφρονιστεί υπό περιορισμό).

Είναι γνωστό ότι η λέξη «βία» στην αρχαία ελληνική γλώσσα ήταν ταυτισμένη με τη σωματική δύναμη.2 Η δύναμη πάντοτε αποδεικνύεται δημοφιλής, όταν συνοδεύεται από εξαιρετικά κατορθώματα που δημιουργούν ηρωικά πρότυπα. Στην ομηρική μάχη (Τρωικός Πόλεμος) παρακολουθούμε την πεμπτουσία της βίας, η οποία περιγράφεται με πολύ σκληρές εικόνες και, μάλιστα, σε αυτήν συμμετείχαν και οι Θεοί, στηρίζοντας τους μαχητές. Ο Όμηρος αφήνει να εννοηθεί ότι η βία του μαχόμενου ανθρώπου τροφοδοτείται από τη θεϊκή του φύση, γι’ αυτό και είναι συνδεδεμένη με την αξία του ανδρισμού, την αξία του πολεμιστή, το φωτοστέφανο του ήρωα.

Εντούτοις, το δίπολο δύναμη/βία, ως εξουσία που επιβάλλει τους δικούς της όρους, φαίνεται ότι ισχύει ως αξία του αρχαιοελληνικού κόσμου και στην ίδια την ειρηνική ζωή. Στην πλατωνική Πολιτεία, ο σοφιστής Θρασύμαχος σε συζήτηση με τον Σωκράτη σχετικά με το θέμα του δικαίου και της ηθικής που χρειάζεται να καθορίζει μια κοινωνία, θα υποστηρίξει:

Το δίκαιον είναι ουκ άλλο τι ή του κρείττονος ξυμφέρον
(Τίποτε άλλο δεν είναι το δίκαιο παρά το συμφέρον του ισχυροτέρου).

Ο Σωκράτης, βεβαίως, ως υπέρμαχος της «ηθικής» (σε πλήρη αντίθεση με τον ομηρικό άνθρωπο που δεν γνώριζε ακόμη αυτή την έννοια), θα αντικρούσει την ιδεολογία του Θρασύμαχου, ανασκευάζοντας τα επιχειρήματα του. Μερικούς αιώνες αργότερα, η εγκαθίδρυση της χριστιανικής θρησκείας πρότεινε την κατάργηση της βίας, μια πρόταση που, ως γνωστόν, δεν ακολουθήθηκε ούτε καν από την επίσημη κοσμική εκκλησία, η οποία έκανε κατάχρηση της εξουσίας της με πολλούς τρόπους.

Έτσι, η βία συνεχίστηκε με ποικίλες πολεμικές συρράξεις στην Ευρώπη, με απόληξη τον 20ό αιώνα, όταν η ιδεολογία για το «δίκαιο του ισχυροτέρου», καλλιέργησε την άνοδο του ναζισμού και του φασισμού και ο Χίτλερ άπλωσε την εξουσία του στη μισή Ευρώπη.

Ο Ντοστογιέφσκι στο βιβλίο του Έγκλημα και τιμωρία, αναμοχλεύοντας το ζήτημα της βίας σε σχέση με τον βαθύτερο ανθρώπινο ψυχισμό που είναι συνδεδεμένος με την ανώτερη ζωή της συνείδησης, θα καταλήξει: Ο άνθρωπος όλα τα φέρει μέσα του. Και το φως και το σκότος. Και τον φονιά και τον δικαστή. Έτσι, η συνείδηση («τα μάτια του Θεού μέσα στον άνθρωπο», όπως εμπνευσμένα έγραψε ο Κωστής Παπαγιώργης) είναι αυτή που, ανάλογα με την ωρίμανσή της, καλείται πλέον να πάρει την τελική ευθύνη ζώντας σε μια κοινωνία που μαστίζεται από τις αντιφάσεις.

K.Λ.

συνεχίζεται

  1. Είναι γνωστό ότι στις κοινωνίες των πιθήκων, των θαλάσσιων ελεφάντων και άλλων ζώων τα αρσενικά μονομαχούν για την ηγεσία. Στην ελληνική ύπαιθρο ειδικά, έχει παρατηρηθεί ότι ο αγώνας του αρχηγού του κοπαδιού με ένα νεότερο κριάρι, μπορεί να κρατήσει όλη την ημέρα.
  2. J.B.HOFMANN, Ετυμολογικόν Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής. «Βία»: H σωματική δύναμις, ισχύς, βιαιότητης.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *